Κάτι τρέχει στον Έβρο

9 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την καταστροφική πυρκαγιά που υπέστη στις 22 Μαρτίου 2017 το τέμενος Βαγιαζήτ στο Διδυμότειχο.

Ένα μνημείο των αρχών του 15ου αιώνα, το οποίο η σημερινή υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, είχε χαρακτηρίσει στο παρελθόν ως το σημαντικότερο ισλαμικό μνημείο της Ευρώπης.

Οι εργασίες αποκατάστασης του βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη καθώς αυτό που έχει ολοκληρωθεί είναι ο σκελετός της στέγης. Οι καθ' ύλην αρμόδιοι του Υπουργείου από την πλευρά τους επισκέπτονται σχεδόν κάθε μήνα το Διδυμότειχο προκειμένου να παρακολουθούν από κοντά τις εργασίες.

Ωστόσο εννέα χρόνια μετά κανένας δεν είναι σε θέση να μιλήσει για το πότε θα παραδοθεί το έργο.

Ο έλεγχος για τις ευθύνες της καταστροφής

Λίγες µέρες μετά την καταστρεπτική πυρκαγιά, το πόρισµα της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας φαίνεται πως απέδωσε τις αιτίες σε αµέλεια του εργολαβικού συνεργείου που εκτελούσε εργασίες εντός του τεμένους, αναφέροντας ότι η φωτιά προκλήθηκε από σπινθήρες ηλεκτροσυγκόλλησης που είχαν πέσει στα ξύλινα δοκάρια στήριξης της στέγης.

Παράλληλα με τη δικαστική διερεύνηση του θέματος και όπως παγίως συμβαίνει σε ανάλογες περιπτώσεις, η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού (ΥΠΠΟ) διέταξε την επόμενη αμέσως μέρα της πυρκαγιάς τη διενέργεια Ένορκης Διοικητικής Εξέτασης (ΕΔΕ), προκειμένου να διερευνηθούν τυχόν ευθύνες υπηρεσιακών παραγόντων για το συμβάν.

Η ΕΔΕ ολοκληρώθηκε τον Νοέμβριο του 2018 με την υποβολή της σχετικής Πορισματικής Έκθεσης που, όπως αποκαλύπτει σήμερα αποκλειστικά το ΤΡΡ, αποτελεί κόλαφο για σειρά υπηρεσιακών στελεχών του Υπουργείου Πολιτισμού, τα οποία φέρεται να υπέπεσαν στα πειθαρχικά παραπτώματα της παράβασης υπαλληλικού καθήκοντος, της φθοράς λόγω ασυνήθιστης χρήσης ή εγκατάλειψης ή παράνομης χρήσης πράγματος που ανήκει στην υπηρεσία (του μνημείου εν προκειμένω) και της αμελούς ή ατελούς εκπλήρωσης του υπηρεσιακού τους καθήκοντος.

Το μέγεθος της καταστροφής
Σύμφωνα, λοιπόν, με το παραπεμπτήριο έγγραφο για το οποίο έγινε λόγος παραπάνω, όπως προέκυψε από την ΕΔΕ:

• Καταστράφηκε ολοσχερώς η τεράστια πυραμιδωτή αυθεντική ξύλινη στέγη, μια μοναδική στο είδος της, εξαιρετικά πολυσύνθετη, μνημειακή κατασκευή ύψους περ. 14 μ. (διαστάσεις 33Χ30 μ ), από την οποία ήταν αναρτημένος ο εντυπωσιακός ξύλινος τρούλος που διαμόρφωνε εσωτερικά την οροφή του τεμένους. Με ενσωματωμένες διάφορες οικοδομικές φάσεις που δυστυχώς λόγω του απρόσιτου πολλών σημείων δεν κατέστη δυνατόν να έχουν αποτυπωθεί και τεκμηριωθεί πλήρως, η στέγη του τεμένους Βαγιαζήτ ήταν ένα από τα μεγαλύτερα, αρχαιότερα και πολυπλοκότερα σωζόμενα αυθεντικά δείγματα αρχιτεκτονικής ξύλου όχι μόνον στην Ευρώπη, αλλά και στον ευρύτερο ισλαμικό κόσμο.
• Τμήματα της εσωτερικής διακόσμησης του ξύλινου τρούλου που είχαν καταπέσει καθώς και άλλα στοιχεία της οροφής που είχαν αφαιρεθεί προσωρινά προς διευκόλυνση των εργασιών και φυλάσσονταν στον χώρο του μνημείου κάηκαν επίσης ολοσχερώς.
• Το ίδιο συνέβη και με ελκυστήρες ανοιγμάτων/κογχών, τα ξύλινα λειτουργικά στοιχεία του τεμένους μινμπέρ και μιχράμπ και τα ξύλινα θυρόφυλλα των τριών εισόδων του μνημείου.
• Πέραν των εμφανών φθορών στις άνω επιφάνειες των τοίχων, στις επιστέψεις των πεσσών και του λίθινου τμήματος του μιχράμπ και σε λιθόπλινθους και λοιπά στοιχεία που κατέπεσαν δεν έχει ακόμη αποτιμηθεί πλήρως η έκταση και ο βαθμός της φθοράς στο λίθινο τμήμα του κτηρίου (τοίχοι, πεσσοί, μιναρές, δάπεδο, κρηπίδα)
• Σημαντικές φθορές παρατηρούνται στο σύνολο του τοιχογραφικού διακόσμου του μνημείου, ενώ καταστράφηκαν και αρκετά από τα γύψινα υαλοστάσια των παραθύρων.
• Καταστράφηκαν επιπλέον δύο σταντ με ευρήματα από τις διερευνητικές τομές περιμετρικά ως και ο κατάλογός τους.
• Η απώλεια των μοναδικών στοιχείων του μνημείου δεν μπορεί να αποτιμηθεί οικονομικά, ωστόσο και η αξία του στεγάστρου, των ικριωμάτων και του λοιπού κινητού και ακίνητου εξοπλισμού που βρισκόταν στο τέμενος και καταστράφηκε πλήρως δεν είναι αμελητέα, εφόσον ξεπερνά κατά πολύ το ένα εκατομμύριο ευρώ.

Το 2020 υπογράφτηκε σύμβαση με το ΕΜΠ για να ξεκινήσει και επισήμως ερευνητικό πρόγραμμα από αρχιτέκτονες και πολιτικούς μηχανικούς του ΕΜΠ με επιστημονική υπεύθυνη την επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Αρχιτεκτόνων Ελευθερία Τσακανίκα, το οποίο θα τεκμηριώσει τον τρόπο με τον οποίο ήταν κατασκευασμένη η ξύλινη στέγη και θα καταλήξει σε μια πρόταση για την ανακατασκευή της, η οποία θα κριθεί από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο. 

Το έργο της αποκατάστασης του Τεμένου εντάχθηκε το 2022,  στο Ταμείο Ανάκαμψης.

Το έργο ανέλαβε η κοινοπραξία «ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΙΛΙΣΣΟΣ ΑΤΕ – ΔΟΞΑ Α.Β.Ε.Τ.Ε.»

Περισσότερες πληροφορίες για το τέμενος εδώ